Tình hình công nghệ sinh học nước ta hiện nay

Nguyên nhân  nào đưa đến tình trạng hiện nay

Vậy nguyên nhân nào mà CNSH của ta trong một thời gian dài vẫn ì ạch, dậm chân tại chỗ, không trở thành động lực thực sự cho nền kinh tế nông công nghiệp y dược. Có khá nhiều, tuy nhiên, có lẽ rất ít người dám nhìn nhận đúng những bất cập cả về đường lối chính sách, chiến lược đầu tư, cách tổ chức nghiên cứu và cả về đội ngũ cán bộ khoa học công nghệ vừa yếu vừa thiếu. Những bất cập rất đặc thù Viêt Nam mà nếu không nhìn nhận đúng e rằng chúng ta không thoát khỏi tình trạng trên.

1. Đường lối chính sách CNSH chưa đồng bộ và còn nhiều bất cấp. Mặc dù có nhiều chủ trương, đường lối về CNSH đã được đưa ra, nhưng các chủ trương đường lối hoặc ở dạng khẩu hiệu hoặc chưa xuất phát từ tầm nhìn chiến lược và toàn diện, nặng về ý muốn chủ quan, duy ý chí mà thiếu tính khả thi. Hơn nữa, cho đến nay, ngoài một số hội nghị, hội thảo triển khai các chủ trương, chính sách, hầu như không có hoạt động tổng kết đánh giá một cách nghiêm túc, trung thực và khách quan những gì đã làm được hoặc không làm được để đề ra giải pháp điều chỉnh hoặc xác định lại cách đi cho phù hợp.
2. Cách đầu tư và tổ chức nghiên cứu CNSH vẫn mang tính chất bao cấp. Hầu hết các đề tài CNSH do các nhà khoa học đề xuất và do nhà nước cấp tiền mà không phải do nhu cầu xã hội đặt hàng và đầu tư. Đây là cách làm có lẽ chỉ ở Việt Nam: nhà nước đầu tư cho nhà nước – các nghiên cứu không xuất phát từ thực tế. Hiệu quả ai cũng thấy, Các kết quả nghiên cứu (nếu có) cũng chi xếp ngăn kéo, không cần cho ai và cũng không ai cần đến. Nhà quản lý và nhà khoa học tiếp tục nghĩ ra các chiêu mới, đề tài mới, mục tiêu mới để tiêu tiền nhà nước không cần biết đến hiệu quả thực tiễn. Cách quản lý bao cấp kéo dài, không những kìm hãm sự phát triển của KHCN mà còn đã nảy sinh trào lưu chạy chọt, ăn chia nguồn kinh phí được cấp dưới danh nghĩa nghiên cứu KHCN, không cần tính đến hiệu quả nghiên cứu. Tình trạng bao cấp còn phổ biến trong việc tổ chức xét duyệt, nghiệm thu đề tài không chặt chẽ, nghiêm túc, bởi các chuyên gia có đủ trình độ và năng lực thẩm định KHCN (5).
3. Bản thân cộng đồng khoa học còn yếu kém, chưa đủ tâm và đủ tầm để nghiên cứu CNSH. Hầu hết đội ngũ cán bộ KHCN hiện nay nói chung và CNSH nói riêng đều được đào tạo để nghiên cứu khoa học cơ bản theo kiểu Liên Xô và các nước Đông Âu trước đây. Thực chất ta chưa có ngũ nghiên cứu đích thực về CNSH. Một số cán bộ CNSH trẻ được đào tạo tốt ở Mỹ và Tây Âu, nhưng chưa được coi trọng sử dụng hoặc với mức lương và đãi ngộ chưa đủ hấp dẫn họ đầu quân cho các cơ sở nghiên cứu CNSH. Đời sống nhà khoa học khó khăn, thu nhập thấp, không đủ ăn là bức tranh tương phản với hình thái “lao động trí tuệ” trong lĩnh vực công nghệ cao. Nhà khoa học mất quá nhiều thời gian công sức vào việc tìm cách để có được đề tài đề án; khi có được đề tài đề án lại tìm cách xoay sở thanh quyết toán và báo cáo mà không đủ thời gian dành cho công việc nghiên cứu thật sự.
4. Điều kiện cơ sở vật chất chưa đáp ứng cho hoạt động CNSH. Khác với các lĩnh vực KHCN khác, nghiên cứu CNSH cần sự đầu tư lớn và đồng bộ cho cơ sở phòng thí nghiệm. Trang thiết bị thiếu và không đồng bộ, tài liệu chuyên sâu (rất cần cho nghiên cứu mới) hầu như không có là thực trạng chung tại các cơ sở nghiên cứu hiện nay. Vật tư nguyên liệu cho CNSH hầu như không sẵn có ở VN. Muốn mua phải đặt từ các nước xung quanh. Ngay cả việc đầu tư xây dựng 5 Phòng thí nghiệm trọng điểm trong lĩnh vực CNSH (CN gene, CN enzym và protein, CN vắc-xin và các chế phẩm y sinh học, CN tế bào thực vật, CN tế bào động vật) mặc đù được đầu tư khá lớn những cũng đã tỏ ra nhiều bất cập và chắc chắn sẽ không phát huy hiệu quả như mong muốn. Bởi lẽ, mỗi “Phòng thí nghiệm trọng điểm” trên đây là cả một lĩnh vực rộng lớn, tổ chức một PTNTĐ như vậy ngang tổ chức một Viện nghiên cứu chuyên ngành. Vì vậy, dù có tiền “đầu tư” nhưng sự đầu tư đó không gắn với một đề tài, mục tiêu và sản phẩm cụ thể và nhất là không gắn với những con người đã được đạo tạo và có ý tưởng cụ thể thì đó cũng chỉ là một kiểu “đầu tư ngược”, kiểu như “mua áo cưới trước tìm cô dâu sau”. Đầu tư như vậy chắc chắn không đồng bộ cho một nghiên cứu cụ thể. Vả lại đầu tư mua máy móc thiết bị, nhưng không có người nghiên cứu hoặc không có kinh phí cho nghiên cứu thì thiết bị được mua sắm cũng trở thành vô dụng(6).

Trong khi điều kiện cơ sở vật chất của hầu hết cơ sở nghiên cứu còn thiếu thốn thì một số nơi do quan hệ cá nhân, được nhận các dự án đầu tư mua sắm thiết bị lớn, nhưng không có nhu cầu hoặc khả năng khai thác, sử dụng thật sự, họ xin dự án đầu tư chủ yếu để ăn chênh lệch giá, thu lợi cá nhân. Còn thiết bị mua về đắp chiếu, không dùng đến.

Môi trường hoạt động KHCN thiếu minh bạch, không bình đẳng. Nguồn kinh phí cấp cho những người lãnh đạo, có chức quyền hoặc một số người biết chạy chọt. Các hoạt động KHCN, trong đó có CNSH hầu như dựa trên quan hệ cá nhân, mang tính chia chác, trục lợi. Nguồn kinh phí ít ỏi được phân chia không công bằng, không căn cứ vào năng lực thật sự của nhà khoa học. Các giá trị KHCN thật – giả, trắng – đen lẫn lôn. Tình trạng thiếu tinh thần hợp tác, thiếu khiêm tốn, thiếu trung thực và đố kỵ trong KHCN đã trở thành bệnh nan y của đội ngũ cán bộ KHCN của ta.

5. Thị trường KHCN và CNSH nói riêng chưa phát triển (hầu như chưa có). Thị trường KH-CN phải xuất phát từ nhu cầu mua bán và chuyển giao công nghệ giữa một bên là nhà khoa hoc và một bên là các công ty sản xuất, kinh doanh sản phẩm công nghệ, và cuối cùng là các cơ sở sản xuất nông nghiêp. Mặc dù nhu cầu thực tế lớn, nhưng do nguồn cung hầu như còn ít nên thị trường chưa phát triển. Thị trường chỉ phát triển khi có nguồn cung sản phẩm KH-CN, khi hệ thống sản xuất kinh doanh công nghệ hình thành. Nói đến CNSH phải nói đến một nền công nghiệp sản xuất và thương mại hóa các chế phẩm sinh học. Đây cũng chính là nguồn đầu tư để nghiên cứu và phát triển CNSH, nhưng cho đến nay ta chưa có một nền công nghiệp như vây. Thậm chí, cho đến nay, ngoài một số cơ sở sản xuất vacxin của Bộ Y tế, ta chưa có một nhà máy, công ty nào chuyên về CNSH, sản xuất kinh doanh các chế phẩm sinh hoc.

Trong khi trên thế giới, nghiên cứu phát triển CNSH hầu như là thế mạnh của các công ty chuyên về CNSH, các hãng dược phẩm lớn có tên tuổi tiến hành. CNSH đòi hỏi đầu tư rất lớn, nhưng đây là ngành công nghiệp siêu lợi nhuận chỉ có những hãng lớn mới có khả năng đầu tư. Mặt khác, nghiên cứu và phát triển CNSH gắn liền với sản xuất và thương mại hóa, nên luôn là mô hình hơp tác giữa nhà nghiên cứu và hãng sản xuất và các phòng thí nghiệm ở các Viện nghiên cứu và các trường đại học. Các hãng này đầu tư cho các phòng thí nghiệm CNSH tại các trường đại học, viện nghiên cứu để nghiên cứu giải quyết từng vấn đề, góp phần tạo ra một sản phẩm CNSH hoàn chỉnh. Các hãng có các chuyên gia lớn cùng với phòng thí nghiệm hiện đại để tổ hợp các kết quả riêng thành quy trình công nghệ hoàn chỉnh để sản xuất ra một chế phẩm sinh học, đưa vào sản xuất thử nghiệm, triển khai thử nghiệm trước khi thương mại hóa. Vì vậy, sản phẩm CNSH luôn gắn với các bí mật, hay bí quyết công nghệ mà chỉ có ít người nắm giữ (7). Như vậy, một tổ hợp nghiên cứu và phát triển CNSH hoàn chỉnh phải là nhà khoa học (và phòng thí nghiệm) + hãng sản xuất (và nhà máy) + hệ thống thử nghiệm đánh giá sản phẩm (bệnh viện, trạm trại) + hệ thống marketing và phân phối sản phẩm.

Như vậy, ngay cả khi chúng ta có đội ngũ cán bộ nghiên cứu CNSH giỏi (hy vọng 10 năm nữa) và có đầu tư tốt (?) thì cũng chưa phải là điều kiện đủ để phát triển CNSH.

**

—————-

(1) Nông nghiệp Việt Nam, thành tựu và đinh hướng phát triển, Bộ Nông nghiệp và PTNT

(2) Thông tin Công nghệ sinh học, NACENTECH, 9/4/2007: CNSH Viêt Nam chỉ có thể trên Campuchia, Lào va Myanmar.

(3) Nguyễn Ngọc Châu. Đổi mới Quản lý hoạt động KH-CN, cái nhìn của người trong cuộc. Hội thảo về Đổi mới Quản lý hoạt động KH-CN, tháng 1/2007.

(4) Tuổi trẻ Online, ngày 10/4/2007. Trong bài Nhà khoa học phải sống bằng sản phẩm của mình GS. Trần Đình Long – Chủ tịch Hội đồng Khoa hoc Gống cây trồng cho biết: đề án lúa lai có tổng kinh phí đầu tư được đề xuất là 1.200 tỉ đồng, qua ba lần thẩm định, đề án này chỉ cần 43 tỉ đồng.

(5) Người viết bài này đã từng tham gia Hội đông tuyển chọn và chứng kiến sự bất cập: các thuyết minh đề tài tham gia tuyển chọn đều không có tính khả thi nhưng yêu cầu vần phải tuyển chọn và được gợi ý tuyển chọn đề tài nào.

(6) Trong thư gửi Bộ trưởng Bộ KHCN năm 2002, tác giả đã cảnh báo về tính bất cập và không khả thi của chủ trương đầu tư cho các PTN trọng điểm.

(7) Tác giả đã thăm và làm việc với các giáo sư về CNSH của Mỹ, Đức và Austrtalia và biết mặc dù chính họ là những người tham gia nghiên cứu ra một số chế phẩm sinh học và là cố vấn của hãng sản xuất nhưng họ cũng không biết được bí quyết công nghệ để sản xuất thương mại (có giá thành rẻ) các chế phẩm sinh học này.

(8) Ngoại trừ sản xuất được một số vacine với sự giúp đỡ của Nhật Bản và Tổ chức Y tế thế giới.

———–

*Viện sinh thái và Tài nguyên sinh vật

(Theo Tia Sáng)